„Herkesin aynılaştırıldığı yerde kimse yoktur, kimsenin olmadığı yerde ise aynılığın doğru olduğunu kanıtlamaya çalışmanın bir karşılığı yoktur.“
Toplumların karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri, farklılıklarla birlikte yaşamanın nasıl mümkün olacağı değil, millîleştirme adına aynılaştırmanın getireceği kolay yönetme beklentisidir. Bu belirleme yalnızca etnik, kültürel veya dini farklılıklarla ilgili değildir; insanların kendilerini ortak bir siyasi yapının parçası olarak hissedip ona göre davranmalarıyla ilgilidir.
Dinler ve ideolojiler çoğu zaman insanların aynı olduğu bir toplum modeli tasavvur eder. Ama aynılık üzerine kurulu bir düzen, eşitlik ve adalet vaat etse bile görünürlüğü ortadan kaldırır. Oysa insan ancak farklılıklarıyla kabul gördüğünde kendisini oraya ait hisseder. Ki şunu biliyoruz; insan çoğu zaman kendi farklılığıyla değil, başkalarının farklılığı sayesinde kendisinin farkına varır.
Bu nedenle toplumsal barışın ilk şartı insanları millilik adına aynılaştırmaya çalışmak değil, farklılıklarını koruyarak kendilerini oraya ait hissetmelerini sağlamaktır. Farklılıklarını yaşayabilen birey, kendisini o toplumun bir parçası olarak hisseder. Çünkü gerçek bir aidiyet duygusu ancak insanın kendisini inkâr etmek zorunda kalmadığı yerde başlar. Bunun tersi durumda ise birey ile toplum arasındaki bağ zayıflar, farklılıklar ayrışmanın temel nedeni haline gelir. Bir toplumda veya ülkede kendisine ait bir şey bulamayan insanın kendisini oraya ait hissetmesi mümkün değildir.
Ancak farklılıkların korunması tek başına yeterli değildir. Çünkü farklılıklar ortak bir zeminde buluşmadığında, birbirlerinden yine uzaklaşır, anlamı kendi farklılığı içinde arar olur. Bu nedenle barış yalnızca bir hoşgörü meselesi değildir, aynı zamanda ortak bir gelecek tasavvurunda uzlaşılması meselesidir.
Uzlaşı, insanların birbirine benzemesi anlamına gelmez. Tam tersine, farklılıkların meşru kabul edilmesi anlamına gelir. Hoşgörü bu uzlaşının iklimidir; uzlaşı ise onun siyasi ve toplumsal ifadesidir. Hoşgörünün olmadığı yerde uzlaşı gelişemez, uzlaşının olmadığı yerde ise hiçbir barış şartı insanlara ebedi bir kalıcılık vadedemez.
Farklılıkları ortak bir yaşam içinde bir arada tutan şey hukuk ve kurumlardır. Ortak kültür de toplumları bir araya getiren unsur olarak görülür; ancak bu kültür kendiliğinden ortaya çıkmaz. Bunun için önce o insanların haklarının güvence altına alınması gerekir. Kaldı ki hukuk yalnızca bu güvenceyi sağlar, onu kalıcı hale getiren kurumlardır.
